Mustafa Kemal, 1922 yılında İngilizler’in faaliyetinden rahatsız olduğu için, Lozan görüşmelerinden önce gizli bir askeri harekât emri verdi. Yarbay Şefik Özdemir Bey’in “şahsen” yürüttüğü izlenimi verilen Revanduz Harekâtı, gerilla taktikleriyle yürütüldü ve bir yıldan fazla sürdü. Barzani aşiretinin lideri Şeyh Mahmut, İngilizler’in girişimlerine karşı koyarak harekâta destek vermişti. Talabani aşiretiyse İngilizler’e bağlı kaldı. Harekât önce başarılı olsa da sonuç vermedi ve belki de tarihin akışını değiştirdi. İşte harekâtın çarpıcı ayrıntıları.

mustafa-kemal-in-gizli-revanduz-harekat-plani-yarbay-ozdemir-bey (1)
Cezayirli ve Tunuslu askerler bir Türk subayı ile birlikte. (1922, Ravanduz)

MUSTAFA KEMAL’İN TARİHİ TELGRAFI
“Özdemir Bey vazifeyi şahsi teşebbüs şeklinde idare etmeli!”
“Ankara 1. Şubat 338 (1922) Mühim ve zata mahsustur”

1- Faysal’ın Irak’ta hükümet kurma iddiasında bulunması ve Misak-ı Millimize dahil bulunan Musul Vllâyeti’nin bir kısmını işgal ederek Kürdistan çevresinde bazı kışkırtmalarla saldırılarını millî sınırlarımıza kadar devam ettirmeye teşebbüs etmesi karşısında kendisinin bu faaliyetini engellemek ve işgal edilen bölgeleri geri almak amacıyla Özdemir Bey’in ekteki pusulada gösterilen kadronun başında olmak üzere El Cezire mıntıkasında faaliyete geçmesi uygun bulunmuş ve kendisine gereken talimat verilmiştir.
2- Irak’ın idarî himayesini ve siyasisini benimseyen İngilizlerin bahsi geçen bölgede hususi menfaatleri bulunması sebebiyle siyasi vaziyet icabı milli hükümetimizin İngilizlerle herhangi bir konferans münasebetiyle temas ve müzakereye girişmesi muhtemel bulunduğundan Özdemir Bey’in üstlendiği yukanda bahsedilen vazifeyi hususi bir mahiyette ve şahsi bir teşebbüs şeklinde idare etmesi ve harice karşı böyle bir manzara göstermesi şimdilik daha uygun görülmüştür.
3- Milis Kaymakam (Yarbayı) rütbesine sahip olan Özdemir Bey’in kendisi ve maiyetini teşkil eden kadro mürettebatı El Cezire cephesince gizli bir surette ordu icmaline dahil edilerek iaşe edilecek, rütbeleri karşılığı maaşları muntazaman ödenecektir.
4- Elcezire Cephesi Özdemir Bey’e rütbesine karşılık olan maaşından başka yerine getirdiği vazifenin ehemmiyet derecesine uygun bir miktar da örtülü ödenekten aylık olarak verilecektir, işbu tahsisatın miktarı Cephe Kumandanlığı’nın takdirine bırakılmıştır.
5- Bu emir Müdafaayı Milliye Vekâleti’ne (Milli Savunma Bakanlığı), Elcezire Cephesi Kumandanlığı’na tebliğ edilmiş ve bir sureti Özdemir Bey’e verilmiştir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Reisi Başkumandan Mustafa Kemal
(TBMM Hükümeti: Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Riyaseti; Şube:2, Aded:717)

mustafa-kemal-in-gizli-revanduz-harekat-plani-yarbay-ozdemir-bey (3)
Kürdistan Misyoneri dergisi (yukarıda) İngiliz kadın casus Gudhart ve Savcıbulak’taki aşiret reisleri. (1923)

TBMM arşivindeki Özdemir Bey
1939’daki altıncı dönemde Siirt milletvekili ve 1943’teki yedinci dönemde Gaziantep milletvekili seçilen Ali Şefik Özdemir Bey’in TBMM arşivindeki kendi yazdığı biyografisi Kutu 53, Numara 1113’te bulunuyor. Yeni Aktüel’in edindiği bu belgeye göre Özdemir Bey, 1885’te, Kahire’de doğdu ve El-Ezher Üniversitesi’nde Edebiyat eğitimi gördü. İngilizce, Fransızca ve Arapça bilen Özdemir Bey, Birinci Dünya Savaşı başlayınca İstanbul’a gelerek orduya katıldı; Suriye, Filistin ve Irak’ta savaştı. Mustafa Kemal’in görevlendirmesiyle Gaziantep’teki savunmayı yönetti. Yine Mustafa Kemal tarafından verilen görevle Musul bölgesinde gizli Revanduz Harekâtı’nı yürüttü. Harekâttan sonra Gaziantep’e geldi ve demiryolu hatlannda müteahhitlik yaptı. Evli ve iki erkek çocuk babası olan özdemir Bey. 18 Mayıs 1951’de vefat etti ve Gaziantep’te defnedildi.

Barzani aşireti Türkler’i, Talabani aşireti İngilizler’i destekledi
Süleyman Demirel Üniversitesi öğretim üyesi doçent doktor Kadir Kasalak, “Irak’ta Manda Yönetiminin Kurulması ve Atatürk Döneminde Türkiye-Irak İlişkileri” adlı makalesinde, Şeyh Mahmud’un 10 Ekim 1922’de kendisini “Kürdistan Hükümdarı” ilan ettiğini, bir kabine teşkil ederek posta pulu çıkardığını belirtiyor. Kasalak, 1 Mart 1923’te İngilizler Süleymaniye’yi bombalayınca, Şeyh Mahmud’un kaçmak zorunda kaldığın ve bu durum karşısında TBMM hükûmeti ve Özdemir Bey’in Şeyh Mahmud’a yardım gönderemediğini yazıyor. Prof. Mim Kemal Öke ise “Musul Kürdistan Sorunu” kitabında, İngilizlerin Süleymaniye’yi bombalamasına Türkiye’nin protesto notalarıyla tepki gösterdiğini belirtiyor.

mustafa-kemal-in-gizli-revanduz-harekat-plani-yarbay-ozdemir-bey (4)
Mustafa Kemal’in çekincesi Kürdistan değil, Ermanistan’ın kurulmasıydı. (13/8/1919, Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı Yazışmaları)

Revanduz Harekâtının kronolojisi
➤ Ocak 1922’de İngilizler’in Türkler’i destekleyen Sürücü aşiretine saldırması üzerine Mustafa Kemal, 1/2/1922’de Özdemir Bey’i telgrafla görevlendirdi.
➤ Özdemir Bey, 9/3/1922’de Revanduz’a gitmek üzere Ankara’dan hareket etti.
➤ 22/6/1922’de Özdemir Bey ve müfrezesi Revanduz’a ulaştı.
➤ Türk idaresinin bölgedeki etkisini gören İngilizler, 10/7/1922’de Revanduz’u bombalamaya başladı fakat pek başarılı olamadı.
➤ 31/8/1922’de Özdemir Bey İngilizler’e saldırdı ve dört İngiliz uçağını düşürüp 1 Eylül’de Derbent Muharebesi’ini kazandı.
➤ 7/9/1922’de Fevzi Paşa, Elcezire Cephe Komutanlığı’na Musul’un kurtarılması için gizli bir telgraf çekti.
➤ 26/9/1922’de Köysancak alındı.
➤ İngilizler 15/12/1922’de Revanduz’u 22 uçaklık bir filoyla bombaladı.
➤ Fevzi Paşa, 23/12/1922’deki telgrafında, konferansın kesintiye uğraması halinde boğazlara karşı başlayacak askerî harekâtla aynı zamanda Musul’a karşı taarruza başlanacağından birliklerin 10 gün içinde son toplanma bölgelerinde bulunması için gerekli hazırlıkların yapılmasını istedi.
➤ İngiliz Savaş Bakanlığı, Hava Kuvvetleri Komutanı Mareşal John Salmon’un komutasındaki 8’inci filyou takviye etmeye karar verdikten sonra Özdemir Bey bölgede daha fazla tutunamayarak 23/4/1923’de İran’a çekilmeye karar verdi.

Kaynak: 2007, Yeni Aktüel